Tăng cường vai trò, trách nhiệm của VKSND trong bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên mới (Kỳ II và hết)

Tạp chí điện tử Kiểm sát xin trân trọng giới thiệu đến quý bạn đọc Kỳ II bài viết: "Tăng cường vai trò, trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên mới" của nhóm tác giả Nguyễn Đức Thái - Nguyễn Xuân Hưởng - Nguyễn Việt Dũng được đăng tải trên Tạp chí Kiểm sát in số 17/2025.

Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền con người đang đứng trước những yêu cầu mới, cấp thiết và cao hơn rất nhiều do những định hướng chiến lược về cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy, chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, phát triển kinh tế… tác động sâu sắc đến tổ chức và hoạt động thực hiện chức năng, nhiệm vụ cũng như việc bảo vệ quyền con người của Viện kiểm sát nhân dân. Từ những đặc điểm và yêu cầu mang tính thời đại đó, có thể xác định những yêu cầu mới đối với Viện kiểm sát nhân dân trong thực hiện vai trò bảo vệ quyền con người trong giai đoạn phát triển mới.

(Xem tiếp Kỳ I)

…

2. Thực tiễn thực hiện vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền con người

Trong những năm gần đây, bảo vệ quyền con người đã trở thành một trong những định hướng xuyên suốt trong hoạt động của ngành Kiểm sát nhân dân, thể hiện rõ trong cả phương diện nhận thức lý luận và thực tiễn triển khai; theo đó, trong các chỉ thị, kế hoạch công tác trọng tâm hằng năm của VKSND tối cao đều nhấn mạnh yêu cầu về tăng cường, phát huy vai trò, trách nhiệm bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp trong mọi khâu công tác của ngành. Các Viện kiểm sát địa phương cũng từng bước đưa nội dung bảo vệ quyền con người vào nội dung tự kiểm tra, tự đánh giá và rút kinh nghiệm hằng quý, hằng năm, cụ thể:

2.1. Trong hoạt động thực hành quyền công tố

Viện kiểm sát nhân dân đã phê chuẩn hoặc không phê chuẩn việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế và các biện pháp khác hạn chế quyền con người, quyền công dân của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; phê chuẩn hoặc hủy bỏ các quyết định của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; quyết định việc khởi tố, chuyển vụ án, gia hạn thời hạn, áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; trực tiếp giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố hoặc trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra trong các trường hợp do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định; quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung, tạm đình chỉ, đình chỉ hoặc truy tố bị can...

Bên cạnh đó, VKSND đã thực hiện quyết liệt các biện pháp nhằm tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với điều tra, bảo đảm hoạt động điều tra đúng pháp luật, yêu cầu Kiểm sát viên phải nắm chắc, thực hiện đúng, đủ các quy định của pháp luật, nhất là những quy định về trách nhiệm của VKSND để kiên quyết bảo vệ cái đúng, đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật, bảo vệ quyền con người, bảo vệ công lý. Chủ động phối hợp ngay từ đầu với cơ quan có thẩm quyền điều tra để yêu cầu điều tra, kiểm tra, xác minh đúng và kịp thời các vụ án, vụ việc; tăng cường các hoạt động hỏi cung, phúc cung và các hoạt động điều tra theo thẩm quyền để làm rõ nội dung vụ án; tăng cường trách nhiệm của người đứng đầu trong hoạt động thực hành quyền công tố; nâng cao chất lượng, hiệu quả yêu cầu điều tra; thận trọng, khách quan khi quyết định truy tố, bảo đảm có căn cứ, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; thực hiện các biện pháp để nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Thông qua thực hành quyền công tố, đã góp phần hạn chế các trường hợp khởi tố oan và bỏ lọt tội phạm; bảo đảm việc bắt, tạm giữ, tạm giam có đầy đủ căn cứ, đúng pháp luật, hạn chế việc lạm dụng biện pháp tạm giam; chất lượng điều tra, truy tố được nâng lên, vi phạm tố tụng và các trường hợp oan, sai giảm dần, kết quả công tác đạt và vượt các chỉ tiêu theo Nghị quyết số 96/2019/QH14 ngày 27/11/2019 của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của VKSND, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án, năm sau cao hơn năm trước; thực hiện tốt việc buộc tội tại phiên tòa (công bố cáo trạng, xét hỏi, luận tội, tranh luận, phát biểu quan điểm về việc giải quyết vụ án); kháng nghị phúc thẩm bản án, quyết định của Tòa án khi phát hiện oan sai, bỏ lọt tội phạm và người phạm tội...; qua đó, bảo đảm việc giải quyết vụ án hình sự đúng pháp luật bảo đảm bảo vệ tốt các quyền con người trong hoạt động tư pháp.

Trong hoạt động trực tiếp điều tra các vụ án về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp, tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp của Cơ quan điều tra VKSND tối cao, ngành Kiểm sát luôn bảo đảm tỉ lệ giải quyết nguồn tin, điều tra khám phá các loại tội phạm đều vượt chỉ tiêu của Quốc hội giao; đã ban hành nhiều kiến nghị yêu cầu các cơ quan xử lý cán bộ vi phạm, các kiến nghị đều được tiếp thu, thực hiện, góp phần đảm bảo hoạt động của các cơ quan tư pháp đúng pháp luật, bảo vệ tốt quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tư pháp.

2.2. Trong kiểm sát các hoạt động tư pháp

Viện kiểm sát nhân dân đã thực hiện tốt các quyền kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu khắc phục vi phạm trong hoạt động khởi tố, điều tra, xét xử, thi hành án, bảo đảm các hoạt động tư pháp được tuân thủ đúng quy định của pháp luật, kịp thời, nghiêm minh, qua đó góp phần bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án ngày càng chặt chẽ, tuân thủ quy định pháp luật, bảo đảm quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân theo quy định của Hiến pháp, pháp luật. Đồng thời, qua kiểm sát việc giải quyết các vụ án, vụ việc dân sự, hành chính…, Viện kiểm sát nhân dân đã phát hiện và kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền khắc phục những hạn chế tồn tại trong bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp.

Viện kiểm sát nhân dân thực hiện tốt việc giải quyết các khiếu nại, tố cáo và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp nên đã bảo đảm quyền tiếp cận công lý, quyền được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân khi bị xâm hại. 

Đặc biệt, vừa qua, VKSND tối cao đã chủ động xây dựng, kiến nghị và được Trung ương, Bộ Chính trị giao thực hiện thí điểm một số cơ chế pháp lý mới, tiêu biểu là cơ chế VKSND khởi kiện vụ án dân sự công ích - một bước tiến thể chế nhằm bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm người yếu thế trong điều kiện không có chủ thể nào đứng ra khởi kiện.

Bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn bảo vệ quyền con người của VKSND trong thời gian qua còn một số hạn chế, bất cập như: (i) Một số trường hợp phê chuẩn lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp hoặc lệnh gia hạn tạm giữ không chính xác, phải trả tự do cho người bị giữ; (ii) Vẫn còn xảy ra một số trường hợp đình chỉ điều tra do hành vi không cấu thành tội phạm hoặc hết thời hạn điều tra nhưng không chứng minh được bị can phạm tội. Mặc dù đây chỉ là những trường hợp cá biệt, tuy nhiên, tình trạng này cần được khắc phục triệt để để bảo vệ tối đa quyền con người trong tố tụng hình sự; (iii) Tình trạng trả hồ sơ để điều tra bổ sung giữa các cơ quan tiến hành tố tụng cấp trung ương vẫn còn, điều này không chỉ kéo dài thời gian tố tụng mà còn gây ảnh hưởng đến quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên; (iv) Vẫn còn để xảy ra trường hợp Viện kiểm sát truy tố nhưng Hội đồng xét xử sơ thẩm tuyên bị cáo không phạm tội…

3. Yêu cầu và giải pháp tăng cường vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền con người khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới

Với những thành tựu đạt được trong chặng đường vừa qua, trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta xác định: “Đại hội XIV là đại hội đánh dấu thời điểm đất nước bước vào kỷ nguyên mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” . Theo Tổng Bí thư Tô Lâm, “kỷ nguyên vươn mình hàm ý tạo sự chuyển động mạnh mẽ, dứt khoát, quyết liệt, tích cực, nỗ lực, nội lực, tự tin để vượt qua thách thức, vượt qua chính mình, thực hiện khát vọng, vươn tới mục tiêu, đạt được những thành tựu vĩ đại” .

3.1. Yêu cầu tăng cường vai trò bảo vệ quyền con người của Viện kiểm sát nhân dân khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới

- Yêu cầu về nâng cao tính chủ động và bản lĩnh bảo vệ quyền con người trong bối cảnh cải cách toàn diện và đảm bảo tính nhân văn:

Trong bối cảnh đất nước đang cải cách toàn diện và phát triển đột phá, việc nâng cao tính chủ động và bản lĩnh của cán bộ, Kiểm sát viên trong bảo vệ quyền con người trở nên cấp thiết. Sự đổi mới mạnh mẽ của hệ thống lập pháp, hành pháp, tư pháp và tư duy quản lý mới đặt ra yêu cầu VKSND phải thích ứng nhanh, bảo đảm tốt hơn sứ mệnh bảo vệ quyền con người. Tư duy về bảo vệ quyền con người cần được chuyển từ tư duy phản ứng sang phòng ngừa, dự báo, chủ động xử lý. Viện kiểm sát nhân dân phải phát hiện sớm các nguy cơ xâm hại quyền con người từ giai đoạn đầu và đối với từng quyết định, hành vi tố tụng; đồng thời kiến nghị, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả từ sớm, từ xa. Cùng với đó, bản lĩnh nghề nghiệp của Kiểm sát viên phải được tăng cường: Kiên định lẽ phải, không thỏa hiệp trước dư luận hay sức ép, biết lựa chọn thời điểm, phương thức can thiệp pháp lý hợp lý, nhân văn và hiệu quả. Bảo vệ quyền con người là sự kết hợp chặt chẽ giữa pháp lý và tính nhân văn, đòi hỏi đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có tư duy sâu sắc, linh hoạt, không máy móc, không rập khuôn. Đây là yêu cầu nền tảng trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với nhiều biến động về mọi mặt. Tính nhân văn của Kiểm sát viên cần thể hiện trong từng quyết định tố tụng, trong thái độ ứng xử và trong cách đánh giá toàn diện về hoàn cảnh, nhân thân của người bị xử lý.

- Yêu cầu gắn bảo vệ quyền con người với tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp toàn diện:

Bảo vệ quyền con người là một trong những mục tiêu cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, theo đó, mọi chủ thể, kể cả cơ quan công quyền đều bị ràng buộc và giám sát bởi pháp luật. Trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền, vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền con người cần gắn chặt với định hướng cải cách tư pháp để tạo sự thống nhất trong mục tiêu và phương thức bảo vệ quyền con người. Bên cạnh thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, VKSND còn phải là chủ thể kiểm soát quyền lực trong lĩnh vực tư pháp, bảo đảm thực thi đúng pháp luật, đúng thẩm quyền và phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người và công lý. Đặc biệt, trong bối cảnh cải cách hệ thống chính trị, tinh gọn tổ chức bộ máy theo Nghị quyết số 18-NQ/TW , trong đó ngành Kiểm sát nhân dân được sắp xếp lại từ 04 cấp thành 03 cấp (VKSND tối cao, cấp tỉnh, khu vực) và Viện kiểm sát quân sự các cấp tổ chức, cơ cấu lại VKSND cấp huyện thành VKSND khu vực và chấm dứt hoạt động của VKSND cấp cao là sự đổi mới mạnh mẽ trong nhận thức và hành động nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chức năng, nhiệm vụ, nhất là vai trò bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, việc sáp nhập địa giới hành chính cấp tỉnh (giảm từ 63 xuống 34 đơn vị), không tổ chức chính quyền cấp huyện, thay đổi mô hình chính quyền cơ sở  cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức vận hành, phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Nhưng với yêu cầu kiểm soát quyền lực và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người càng cao và khắt khe hơn, VKSND vẫn phải bảo đảm duy trì và thực hiện tốt chức năng công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp và chủ động phát hiện, phòng ngừa vi phạm quyền con người trong điều kiện tổ chức, nhân sự, địa bàn đều thay đổi.

- Yêu cầu bảo vệ quyền con người đối với nhóm yếu thế và nhóm dễ bị tổn thương:

Trong quá trình phát triển đất nước theo hướng toàn diện và nhân văn, hiệu quả bảo vệ quyền con người của các nhóm yếu thế là tiêu chí phản ánh bản chất tiến bộ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây là những cá nhân, cộng đồng dễ bị tổn thương và gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật như: Trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người nghèo, dân tộc thiểu số, người vô gia cư, cư dân vùng đặc biệt khó khăn. Với đặc điểm nhân thân và điều kiện sống hạn chế, họ dễ bị xâm hại quyền lợi mà không đủ khả năng tự bảo vệ. Do đó, yêu cầu VKSND phải phát huy vai trò “đại diện công lý” để bảo vệ quyền con người của nhóm yếu thế không chỉ trong tố tụng hình sự, mà cả tố tụng dân sự. Viện kiểm sát nhân dân có thể khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích cho nhóm yếu thế khi không có ai đại diện. Đồng thời, Kiểm sát viên cần thực hiện tốt việc kiểm sát các hoạt động tố tụng, bảo đảm việc hỗ trợ phiên dịch, trợ giúp pháp lý, tâm lý và phương thức giải quyết phù hợp. Cán bộ Kiểm sát cũng cần được trang bị kiến thức chuyên sâu, khả năng đánh giá khách quan và tinh thần nhân đạo, công bằng khi xử lý các vụ việc liên quan đến nhóm yếu thế.

- Yêu cầu thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của kinh tế, xã hội, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng:

Kỷ nguyên phát triển mới với sự bùng nổ của kinh tế, công nghệ số, dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và hội nhập quốc tế sâu rộng đang tạo ra những thay đổi sâu sắc về kinh tế, xã hội và hành vi con người, đồng thời đặt ra thách thức mới trong bảo vệ quyền con người, lĩnh vực mà VKSND giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tư pháp. Sự gia tăng của tội phạm công nghệ cao, tội phạm xuyên biên giới, tội phạm xâm phạm dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trên môi trường số… đặt ra yêu cầu VKSND phải nâng cao năng lực phát hiện, xử lý vi phạm một cách chủ động và hiệu quả.

Các quyền cơ bản ngày càng được thực hiện nhiều hơn trên không gian mạng, kéo theo yêu cầu mở rộng phạm vi kiểm soát và điều chỉnh của pháp luật. Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu đối với ngành Kiểm sát nhân dân là cần hiện đại hóa toàn diện, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong xử lý dữ liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu về vi phạm quyền con người, nhằm tăng tính minh bạch và hiệu quả trong công tác kiểm sát. Đồng thời, cán bộ, Kiểm sát viên cần nâng cao trình độ ngoại ngữ, hiểu biết về pháp luật và chuẩn mực quốc tế về nhân quyền để xử lý tốt các vụ án có yếu tố nước ngoài, góp phần khẳng định tính văn minh, nhân đạo của nền tư pháp Việt Nam trong thời đại mới.

3.2. Giải pháp tăng cường vai trò, trách nhiệm của Viện kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên phát triển mới

- Hoàn thiện thể chế đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp:

Hoàn thiện hệ thống pháp luật là giải pháp nền tảng nhằm tăng cường vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền con người, nhất là trong bối cảnh yêu cầu thể chế, pháp quyền và hội nhập quốc tế ngày càng cao. Hiện nay vẫn còn nhiều bất cập trong các quy định liên quan đến tổ chức, hoạt động của VKSND, nhất là những vướng mắc, bất cập của pháp luật chuyên ngành, ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện các chức năng cũng như việc bảo vệ quyền con người. Việc rà soát, sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật là cần thiết để gỡ bỏ các vướng mắc, tạo điều kiện cho VKSND chủ động bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức; đồng thời góp phần hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, kiểm soát quyền lực tư pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời đại mới. Hệ thống pháp luật cần có tính khả thi, linh hoạt, thích ứng với sự phức tạp của quan hệ xã hội và các vấn đề phát sinh từ toàn cầu hóa, công nghệ và chuyển đổi số.

Trong đó, một trọng tâm đặc biệt là hoàn thiện pháp luật về tố tụng dân sự công ích, lĩnh vực gắn với nhiệm vụ mới của VKSND thời gian tới trong bảo vệ nhóm yếu thế trong xã hội. Trong lĩnh vực này, đối tượng được bảo vệ thường không có khả năng tự bảo vệ quyền lợi, do đó pháp luật phải bảo đảm nguyên tắc công bằng và tạo điều kiện tối đa để VKSND thực hiện vai trò khởi kiện, kiến nghị, yêu cầu nhằm bảo vệ quyền con người một cách thực chất nhất.

- Tăng cường vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của lãnh đạo, nhất là người đứng đầu các đơn vị, Viện kiểm sát nhân dân các cấp:

Trong mọi giai đoạn phát triển, vai trò của người đứng đầu luôn giữ vị trí then chốt, có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cả hệ thống. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, việc tăng cường vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của lãnh đạo VKSND các cấp là giải pháp căn cơ để tạo chuyển biến thực chất trong công tác bảo vệ quyền con người. Lãnh đạo các cấp cần xác định rõ nhiệm vụ bảo vệ quyền con người là nội dung xuyên suốt trong chỉ đạo, gắn với nguyên tắc thượng tôn pháp luật, tinh thần nhân văn và yêu cầu chính trị. Mục tiêu này cần được lồng ghép trong mọi chương trình, kế hoạch công tác nhằm lan tỏa nhận thức và trách nhiệm trong toàn ngành.

Bên cạnh đó, cần chú trọng tổng kết thực tiễn, rút kinh nghiệm trong các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền con người như: Thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự, giải quyết khiếu nại, tố cáo… để kịp thời phát hiện, điều chỉnh sai sót. Vai trò của lãnh đạo còn thể hiện qua chỉ đạo phối hợp liên ngành, nhất là trong các vụ án phức tạp, nhạy cảm, nhằm bảo đảm quyền con người được tôn trọng trong suốt quá trình tố tụng. Đồng thời, người đứng đầu cần là hạt nhân đổi mới, truyền cảm hứng, dẫn dắt đội ngũ cán bộ về chuyên môn, đạo đức và tư duy pháp lý gắn với nhân quyền, góp phần định hình “văn hóa pháp lý” trong toàn ngành.

-  Đổi mới công tác cán bộ, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ của ngành Kiểm sát nhân dân, chú trọng đổi mới tư duy về nhân quyền trong kỷ nguyên phát triển mới:

Để tăng cường vai trò bảo vệ quyền con người, cần đổi mới toàn diện công tác tổ chức và đội ngũ cán bộ; chú trọng đào tạo, bồi dưỡng, phát triển cán bộ theo hướng phải có khả năng xử lý tình huống pháp lý phức tạp, đáp ứng yêu cầu, chuẩn mực quốc tế về quyền con người; xây dựng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên bản lĩnh, vừa giỏi về chuyên môn, vững về nghiệp vụ, vừa có tư duy nhân quyền sâu sắc và năng lực công nghệ hiện đại; có đạo đức công vụ, trình độ ngoại ngữ và kiến thức pháp luật quốc tế. Chương trình đào tạo cần được cải tiến theo hướng lồng ghép quyền con người trong toàn bộ nội dung chuyên môn; kết hợp giữa lý luận với thực tiễn, giữa pháp luật quốc gia với pháp luật quốc tế; đồng thời bổ sung cả lý thuyết và kỹ năng bảo vệ quyền con người ở tất cả các giai đoạn tố tụng.

- Đổi mới tổ chức và hoạt động của ngành Kiểm sát nhân dân:

Trong bối cảnh toàn hệ thống chính trị đang triển khai thực hiện mạnh mẽ các nghị quyết về đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; ngành Kiểm sát nhân dân cũng đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới, tự điều chỉnh để thích ứng và nâng cao năng lực thực thi chức năng trong điều kiện mới. Vì vậy, việc đổi mới tổ chức và hoạt động của ngành cần tiếp tục được xem là một nhiệm vụ quan trọng để cùng đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, trong đó, cần tập trung một số giải pháp sau: (1) Thực hiện đồng bộ việc sắp xếp tổ chức, bố trí nhân sự, cơ sở vật chất và quy trình, biểu mẫu nghiệp vụ để bảo đảm hoạt động công tác không bị gián đoạn. Đồng thời, xây dựng cơ chế điều hành linh hoạt giữa các đơn vị liên vùng nhằm khắc phục khoảng cách địa lý. Việc tổ chức lại bộ máy cần gắn với đổi mới phương thức lãnh đạo, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong bối cảnh mới. (2) Tăng cường hoạt động kiểm tra, giám sát nội bộ, nhất là trong các lĩnh vực dễ phát sinh vi phạm quyền con người như oan, sai, bức cung, giam giữ trái pháp luật. Thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ giúp phát hiện, xử lý kịp thời sai phạm; (3) Đổi mới phương thức tổ chức và hoạt động theo hướng hiện đại, minh bạch, chuyên nghiệp và hướng tới chủ động phục vụ Nhân dân; (4) Trong toàn bộ quá trình đổi mới, cần xác định mục tiêu bảo vệ quyền con người phải là tiêu chí xuyên suốt để đánh giá hiệu quả, qua đó, định hình “văn hóa” tổ chức và “bản sắc” công vụ của ngành Kiểm sát nhân dân trong kỷ nguyên phát triển mới và trong bảo vệ quyền con người.

- Tăng cường ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số:

Trong kỷ nguyên phát triển mới, thời đại mà công nghệ số, dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành hạ tầng cơ bản của mọi lĩnh vực đời sống xã hội thì việc tăng cường ứng dụng công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số là giải pháp mang tính tất yếu và có ý nghĩa đột phá để nâng cao vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền con người. Việc ứng dụng công nghệ số giúp VKSND nâng cao năng lực kiểm sát các hoạt động tư pháp có liên quan trực tiếp đến quyền con người. Trong đó, nhiều hành vi vi phạm quyền con người nếu không được phát hiện kịp thời sẽ dễ dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Bằng công nghệ hiện đại, Viện kiểm sát có thể giám sát đồng thời, liên tục, có hệ thống và dựa trên thông tin dữ liệu số, từ đó phát hiện sớm các rủi ro, ngăn chặn vi phạm, góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức một cách hiệu quả hơn.

Để thực hiện hiệu quả công cuộc chuyển đổi số, cần chú trọng đầu tư xây dựng một số hệ thống cơ sở dữ liệu và phần mềm chuyên dụng như: Số hóa hồ sơ vụ án, thi hành án, khiếu nại, tố cáo…; ứng dụng phần mềm quản lý, theo dõi, cảnh báo sớm vi phạm dựa trên phân tích dữ liệu lớn, qua đó nâng cao hiệu quả xử lý và phản hồi. Đồng thời, cần từng bước xây dựng hệ thống dữ liệu liên ngành, giúp theo dõi toàn diện quá trình tố tụng, phát hiện kịp thời sai sót ảnh hưởng đến quyền con người và có biện pháp bảo vệ phù hợp.

- Bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất, chế độ đãi ngộ:

Bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất và chế độ đãi ngộ hợp lý là giải pháp nền tảng để VKSND phát huy hiệu quả vai trò bảo vệ quyền con người trong bối cảnh mới. Khi yêu cầu về chất lượng công tác kiểm sát, tính công khai, minh bạch ngày càng cao, việc đầu tư đầy đủ trang thiết bị, công nghệ chuyên dụng phục vụ công tác kiểm sát là điều kiện thiết yếu. Việc này bao gồm: Trang bị phương tiện công nghệ thông tin phục vụ truy cập, xử lý dữ liệu điện tử; thiết bị giám sát, lưu trữ, bảo mật thông tin; công cụ hỗ trợ giám sát việc khám nghiệm hiện trường, ghi âm, ghi hình có âm thanh… giúp Kiểm sát viên làm việc hiệu quả hơn, bảo đảm tính khách quan, kịp thời và chính xác hơn.

Cùng với đó, chính sách đãi ngộ thỏa đáng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo động lực, củng cố bản lĩnh và sự tận tâm của đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên. Những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ trong các lĩnh vực nhạy cảm liên quan đến quyền con người thường đối mặt với áp lực lớn, rủi ro nghề nghiệp và nguy cơ xung đột mối quan hệ xã hội của cá nhân. Vì vậy, cần chăm lo hơn nữa chế độ tiền lương, phụ cấp đặc thù, điều kiện làm việc, đồng thời có cơ chế bảo vệ, động viên, khuyến khích và ghi nhận xứng đáng đối với cán bộ dũng cảm đấu tranh chống tiêu cực, sai phạm về quyền con người.

- Tăng cường phối hợp liên ngành và với các cơ quan hữu quan:

Trong bối cảnh cải cách tổ chức bộ máy theo Nghị quyết số 18-NQ/TW, việc tăng cường phối hợp giữa VKSND và các cơ quan hữu quan là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người. Mô hình tổ chức mới theo hướng 03 cấp kiểm sát, cùng với thay đổi về địa giới hành chính và đổi mới cách thức vận hành nhà nước đặt ra đòi hỏi cấp thiết về cơ chế phối hợp linh hoạt, hiệu quả giữa VKSND với Cơ quan điều tra, Tòa án, cơ quan Thi hành án, chính quyền địa phương, các cơ quan hữu quan và các tổ chức xã hội.

Việc sáp nhập đơn vị hành chính từ 63 tỉnh xuống 34 tỉnh, chấm dứt hoạt động của cấp huyện và tổ chức lại theo mô hình “tỉnh xuống thẳng xã” làm thay đổi toàn diện cách thức quản lý hành chính, tư pháp ở cơ sở. Mỗi VKSND khu vực sẽ phụ trách nhiều xã với phạm vi rộng, khối lượng công việc tăng, nhiều đầu mối cần kiểm sát, trong khi các quyết định tố tụng ở cấp xã dễ phát sinh rủi ro về lạm quyền, bỏ lọt tội phạm, xâm phạm quyền con người. Vì vậy, VKSND cần chủ động thiết lập cơ chế phối hợp định kỳ, liên tục với các cơ quan liên quan, nhất là Công an xã và chính quyền cơ sở; xây dựng quy trình trao đổi thông tin tin báo, tố giác về tội phạm rõ ràng; tăng cường kiểm tra chuyên đề với các thủ tục dễ xâm phạm quyền con người như bắt người trong trường hợp khẩn cấp, khám xét, tạm giữ, khởi tố… Bên cạnh đó, trong giai đoạn chuyển đổi, VKSND cũng cần phối hợp chặt chẽ với các cơ quan tố tụng trong xử lý vụ việc liên quan đến nhóm yếu thế, đồng thời phát huy vai trò khởi kiện dân sự công ích để bảo vệ lợi ích cộng đồng.

- Đẩy mạnh hợp tác quốc tế về bảo vệ quyền con người:

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các vấn đề về quyền con người ngày càng mang tính xuyên quốc gia và chịu sự điều chỉnh bởi các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Do đó, tăng cường hợp tác quốc tế là giải pháp chiến lược để ngành Kiểm sát nhân dân nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người theo hướng toàn diện, bền vững và phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Việt Nam đã tham gia nhiều điều ước quốc tế quan trọng; để thực hiện các cam kết này, ngành Kiểm sát cần tiếp tục chủ động đàm phán, ký kết và thực hiện hiệu quả các hiệp định tương trợ tư pháp, đặc biệt trong các lĩnh vực như dẫn độ, chuyển giao người bị kết án, bảo vệ nạn nhân và nhân chứng.

Bên cạnh đó, cần mở rộng hợp tác với Viện kiểm sát, Viện công tố các nước có hệ thống pháp lý tiên tiến nhằm trao đổi kinh nghiệm về bảo vệ quyền con người, nhất là các mô hình kiểm sát giam giữ, đảm bảo quyền của bị can, bị cáo và giám sát các biện pháp hạn chế quyền theo chuẩn mực quốc tế. Đồng thời, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong đào tạo, nghiên cứu; cử cán bộ đi đào tạo chuyên sâu về nhân quyền, hợp tác với các tổ chức quốc tế như UNODC, UNICEF, UNDP để tập huấn kỹ năng, và tiếp cận công nghệ hiện đại (như phần mềm theo dõi tạm giam, hệ thống dữ liệu xuyên biên giới). Việc đẩy mạnh hợp tác quốc tế không chỉ là yêu cầu đối ngoại, mà còn là giải pháp nội sinh quan trọng giúp ngành Kiểm sát nhân dân hội nhập pháp lý quốc tế, nâng cao năng lực cán bộ và hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người phù hợp với yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Nguyễn Đức Thái - Nguyễn Xuân Hưởng - Nguyễn Việt Dũng

Tài liệu tham khảo:

1. Bài phát biểu khai mạc của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị lần thứ mười Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, Tạp chí Cộng sản, số 1.046 (9-2024),

2. Bài viết: “Một số nội dung cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; những định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” của đồng chí Tô Lâm, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Tạp chí Cộng sản điện tử.

3. Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

4. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược đủ phẩm chất, năng lực và uy tín ngang tầm nhiệm vụ.

5. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

6. Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 17/11/2022 Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng đối với hệ thống chính trị trong giai đoạn mới.

7. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

8. Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/1/2025 của Bộ Chính trị về Hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

9. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

10. Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân.

11. Nghị quyết số 96/2019/QH14 ngày 27/11/2019 của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của VKSND, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án.

12. Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh.

13. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr177.

14. Các nghị quyết của Ban cán sự Đảng VKSND tối cao và Báo cáo tổng kết công tác năm 2024 của ngành Kiểm sát nhân dân.