VKSND tối cao kiến nghị tháo gỡ khó khăn, vướng mắc liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng

VKSND tối cao vừa ban hành Kiến nghị gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) về việc rà soát, sửa đổi, bổ sung quy định của pháp luật và áp dụng một số giải pháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc liên quan đến hoạt động xuất khẩu quả sầu riêng.

Sơ hở, bất cập phát sinh vi phạm, tội phạm

Qua công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát việc giải quyết các vụ án hình sự liên quan đến hoạt động xuất khẩu quả sầu riêng tươi của Việt Nam sang Trung Quốc xảy ra trong thời gian qua, VKSND tối cao nhận thấy những vi phạm, tội phạm phát sinh trong hoạt động cấp, quản lý và sử dụng mã số vùng trồng (MSVT), mã số cơ sở đóng gói và cơ sở kiểm nghiệm sầu riêng (MSCSĐG, CSKN) không chỉ xuất phát từ hành vi vi phạm của các cá nhân mà còn có nguyên nhân do những sơ hở, bất cập trong quản lý nhà nước, thủ tục hành chính, tổ chức thực hiện và thanh tra, kiểm tra.

Vì vậy, để tăng cường phòng ngừa vi phạm, tội phạm, cần nghiên cứu, hoàn thiện các cơ chế quản lý theo hướng tạo thuận lợi tối đa cho người dân, doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm theo dõi, kiểm soát tình hình sản xuất, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và phòng ngừa hiệu quả các hành vi vi phạm pháp luật.

Về tình hình xuất khẩu, cấp mã số vùng trồng, Kiến nghị của VKSND tối cao cho biết, năm 2025, xuất khẩu sầu riêng đạt kim ngạch 3,86 tỷ USD (chiếm gần 50% tổng giá trị xuất khẩu rau quả, là mặt hàng trái cây có kim ngạch cao nhất ngành hàng rau quả), trong đó 95% sầu riêng được xuất khẩu sang Trung Quốc (khoảng 3,8 tỷ USD).

Năm 2025, tổng diện tích trồng sầu riêng của Việt Nam khoảng 195.000 hecta (ha), sản lượng khoảng 1,9 triệu tấn/năm, là một trong những quốc gia có sản lượng sầu riêng lớn nhất thế giới; tuy nhiên, chỉ 65.036 ha, tương đương 33% diện tích vùng trồng được cấp MSVT, còn lại 129.964 ha (chiếm 67% tổng diện tích) chưa được cấp MSVT.

Cựu Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung (hàng trên) và thuộc cấp bị khởi tố trong vụ án cấp khống Giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng, mua, bán trái phép mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói sầu riêng

Tạo cơ chế “xin - cho”, gây rào cản buộc doanh nghiệp phải chi tiền

Kiến nghị của VKSND tối cao cũng nêu rõ một số vi phạm trong hoạt động xuất khẩu quả sầu riêng của Việt Nam là nguyên nhân, điều kiện xảy ra tội phạm trong hoạt động này.

Cụ thể, khoản 1 Điều 6 Nghị định số 38/2026/NĐ-CP ngày 24/01/2026 của Chính phủ (Nghị định số 38) quy định về nhập khẩu cây mang theo bầu đất và MSVT, MSCSĐG đóng gói quy định yêu cầu kỹ thuật đối với vùng trồng đề nghị cấp mã số: “1. Diện tích tối thiểu của một vùng trồng là 10 ha đối với cây trồng lâu năm. Đối với cây hàng năm, diện tích phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương. Trường hợp có yêu cầu khác về diện tích hoặc kỹ thuật của nước nhập khẩu thì áp dụng theo yêu cầu đó”. Quy định này là không phù hợp với điều kiện thực tế các chủ vườn sầu riêng nói riêng, các loại cây lâu năm nói chung tại Việt Nam;

Với tỷ lệ cấp MSVT như trên, để xuất khẩu được sầu riêng sang Trung Quốc, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đã mua trái phép MSVT.

Bên cạnh đó, một số cá nhân có chức vụ, quyền hạn tại Bộ NN&MT đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các quy định về cấp chỉ định CSKN thiếu cơ sở pháp lý, không phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam, tạo ra cơ chế “xin - cho”, gây rào cản đối với hoạt động xuất khẩu sầu riêng.

Tại Điều 5 Nghị định số 107/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 của Chính phủ quy định về điều kiện kinh doanh dịch vụ thử nghiệm chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Theo đó các CSKN cần đạt tiêu chuẩn VILAS/ISO 17025, có máy móc, thiết bị, dụng cụ thử nghiệm, đo lường phù hợp với quy định của pháp luật và lĩnh vực hoạt động thử nghiệm là đủ điều kiện được hoạt động kiểm nghiệm trong lĩnh vực nông nghiệp.

Tuy nhiên, khi Cục Trồng trọt và Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Bộ NN&MT lập danh sách các CSKN đủ năng lực kiểm nghiệm chỉ tiêu Cadimi để gửi Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt lại căn cứ vào chỉ tiêu phục vụ công tác quản lý nhà nước để lập danh sách gửi GACC.

Theo rà soát và báo cáo của Cục Trồng trọt và Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường thì tính đến ngày 31/3/2026, có 45 CSKN được chỉ định, trong đó đối với chỉ tiêu Cadimi đã gửi sang GACC là 36 CSKN và được phê duyệt 32 CSKN, tuy nhiên, tại thời điểm đó chỉ có 13 CSKN đang hoạt động (19 CSKN còn lại bị GACC tạm dừng do chênh lệch kết quả thử nghiệm); đối với chỉ tiêu Vàng O, đã gửi sang GACC 27 CSKN và được phê duyệt 23 CSKN, tuy nhiên tại thời điểm đó chỉ có 16 CSKN đang hoạt động (7 CSKN còn lại bị GACC tạm dừng do chênh lệch kết quả thử nghiệm).

Do số lượng CSKN được cấp phép ít, tập trung chủ yếu ở Hà Nội và TPHCM , trong khi các vùng trồng sầu riêng trọng điểm tại Tây Nguyên, Tây Nam Bộ, Đông Nam Bộ lại có rất ít CSKN được chỉ định kiểm nghiệm, nên chưa đáp ứng được yêu cầu kiểm nghiệm xuất khẩu. Thực tế vào dịp cao điểm thu hoạch sầu riêng, nhiều doanh nghiệp phải xếp hàng chờ kiểm nghiệm, gây ra tình trạng quá tải, ùn ứ, ách tắc hoạt động xuất khẩu sầu riêng; đã tạo điều kiện cho một số cá nhân tại các CSKN thỏa thuận với các đối tượng bên ngoài nhận tiền hối lộ của các doanh nghiệp để kiểm nghiệm nhanh (trong vòng 24 giờ đến 36 giờ), cấp khống (“bao đạt”) để xuất khẩu sầu riêng, nhằm thu lợi bất chính với số tiền đặc biệt lớn, đây là một trong những nguyên nhân xảy ra các vụ án.

Vi phạm này đã bị Tổng cục Hải quan Trung Quốc phát hiện và có công hàm yêu cầu tạm dừng hoạt động hoặc không cho phép tiếp tục hoạt động kiểm nghiệm. Việc ban hành quy định “CSKN đã đủ điều kiện nhưng phải được Cục Trồng trọt và Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường chỉ định” là không dựa trên cơ sở pháp lý nào, không phải do yêu cầu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc và cũng không phù hợp với thực tiễn (hoạt động kiểm nghiệm sầu riêng phục vụ xuất khẩu là hoạt động dịch vụ, không phải hoạt động kiểm nghiệm phục vụ quản lý Nhà nước), có dấu hiệu đặt thêm điều kiện hành chính, phát sinh thủ tục, tạo cơ chế “xin - cho”, doanh nghiệp phải chi tiền ngoài để được chỉ định CSKN.

Người dân miền Tây kiểm tra trái sầu riêng. Ảnh: Hoàng Gấm

Cũng theo Kiến nghị của VKSND tối cao, khoản 1 Điều 64 Luật Trồng trọt năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định MSVT, MSCSĐG “là mã định danh được cấp cho vùng trồng, cơ sở đóng gói sản phẩm cây trồng nhằm theo dõi, kiểm soát tình hình sản xuất và truy xuất nguồn gốc”. Tuy nhiên, trong thực tế có nhiều doanh nghiệp được cấp MSVT, MSCSĐG với sản lượng lớn nhưng không có nhu cầu xuất khẩu hoặc chỉ xuất khẩu một lượng ít sầu riêng, còn dư thừa sản lượng đã được cấp phép; bên cạnh đó lại có nhiều doanh nghiệp có nhu cầu xuất khẩu một lượng lớn sầu riêng nhưng lại không được cấp (hoặc được cấp với sản lượng thấp) MSVT, MSCSĐG. Do đó, có tình trạng các doanh nghiệp thoả thuận với nhau (trực tiếp hoặc qua trung gian) mua bán MSVT, MSCSĐG của các doanh nghiệp đã được cấp để hợp thức hóa nguồn gốc xuất xứ, xuất khẩu sang Trung Quốc sầu riêng của những vùng trồng khác (không thuộc vùng trồng, cơ sở đóng gói được cấp các mã đó) trái quy định về việc quản lý, sử dụng MSVT, MSCSĐG.

Ngoài ra, do không có hệ thống thông tin công khai, minh bạch toàn bộ quá trình thực hiện cấp MSVT, MSCSĐG, khi hồ sơ xin cấp mã được gửi đến Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Bộ NN&MT (Cục Trồng trọt) rà soát, lập danh sách gửi GACC phê duyệt người dân và các doanh nghiệp không theo dõi được hồ sơ đang được xử lý ở giai đoạn nào, có đủ điều kiện cấp mã số không, khi nào có kết quả…, nhiều trường hợp do thời gian giải quyết kéo dài, không rõ nguyên nhân, một số doanh nghiệp đã phải nhờ các mối quan hệ “chạy chọt” để biết tình trạng hồ sơ và thúc đẩy giải quyết sớm; là nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm trong lĩnh vực này.

Công tác hậu kiểm sau khi được phê duyệt cũng bộc lộ nhiều bất cập; việc thẩm định chủ yếu diễn ra ở thời điểm cấp mã, nhưng vùng trồng và cơ sở đóng gói phải duy trì đầy đủ các điều kiện trong suốt quá trình sản xuất, thu hoạch và xuất khẩu. Đến tháng 5/2025, Việt Nam có 1.396 MSVT và 188 MSCSĐG được Trung Quốc phê duyệt. Tuy nhiên, chỉ từ năm 2025 đến tháng 5/2026 đã có 403 MSVT và 240 MSCSĐG bị Trung Quốc cảnh báo không tuân thủ quy định.

Hậu quả là nhiều lô hàng bị Hải quan Trung Quốc phát hiện không đảm bảo điều kiện (không đúng MSVT, chất lượng kiểm nghiệm không đạt), đã thông báo hoặc tạm dừng nhập khẩu, hàng hóa bị trả về, gây tắc nghẽn hoạt động xuất khẩu sầu riêng, phải tiêu thụ nội địa hoặc chọn phương thức chế biến có hiệu quả kinh tế thấp như: cấp đông, bóc múi, sấy khô…; bị lợi dụng ép giá, dìm giá, gây thiệt hại lớn về kinh tế, đặc biệt là cho người dân là chủ các vườn sầu riêng, ảnh hưởng nghiệm trọng đến uy tín, thương hiệu nông sản và chính sách phát triển nông nghiệp bền vững của Việt Nam, làm giảm thị phần sầu riêng xuất khẩu của Việt Nam do có sự cạnh tranh của Thái Lan, Malaysia.

Nhiều xe container chở sầu riêng từ các tỉnh phía Nam tập trung tại Bến xe Dầu Giây (TP Đồng Nai) xếp hàng chờ đợi đến lượt lấy mẫu kiểm định sầu riêng phục vụ xuất khẩu vào hồi tháng 5/2026

Kiến nghị tháo gỡ khó khăn, vướng mắc

Để giải quyết những khó khăn, vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc xuất khẩu sầu riêng, trước hết là trong việc cấp MSVT, MSCSĐG, CSKN nhằm nâng cao vị thế ngành nông nghiệp trồng trọt, mang lại lợi ích kinh tế cho người dân, tăng cường hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý Nhà nước và phòng ngừa vi phạm, tội phạm trong lĩnh vực này, VKSND tối cao kiến nghị Bộ NN&MT triển khai thực hiện một số giải pháp sau:

Khẩn trương rà soát, hoàn thiện và trình Chính phủ ban hành Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 38/2026/NĐ-CP ngày 24/01/2026, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các quy định về đơn giản hóa thủ tục hành chính tại Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP ngày 31/7/2026 của Chính phủ; trong đó, đề nghị chính thức bãi bỏ điều kiện diện tích tối thiểu 10 ha đối với vùng trồng cây lâu năm đã được tạm ngưng hiệu lực theo Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP.

Việc cấp mã số vùng trồng cần căn cứ vào điều kiện sản xuất thực tế, khả năng kiểm soát chất lượng, kiểm dịch thực vật và truy xuất nguồn gốc, bảo đảm các hộ gia đình, cá nhân, tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp trực tiếp sản xuất đều có thể đăng ký mã số vùng trồng khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của nước nhập khẩu; đồng thời khuyến khích liên kết sản xuất, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, phù hợp với đặc điểm sản xuất nông nghiệp của Việt Nam.

Quy định rõ điều kiện, trình tự đăng ký mã số vùng trồng đối với trường hợp vùng trồng gồm nhiều thửa đất thuộc quyền sử dụng, quản lý của nhiều hộ gia đình, cá nhân; bảo đảm việc đăng ký, quản lý và sử dụng mã số phải được sự đồng ý của các chủ thể có quyền, lợi ích liên quan; xác định rõ trách nhiệm của người đại diện vùng trồng, nhằm ngăn chặn việc tự ý sử dụng thông tin vùng trồng của người khác để đăng ký mã số hoặc hợp thức hóa nguồn gốc nông sản không được sản xuất tại vùng trồng đã đăng ký;

Rà soát, ban hành quy định đảm bảo điều kiện truy xuất nguồn gốc nông sản, như: Tọa độ số, ranh giới vùng trồng, chủ thể chịu trách nhiệm quản lý, nhật ký sản xuất điện tử, sản lượng dự kiến, yêu cầu về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm phù hợp với quy định của Việt Nam và Trung Quốc cũng như các quốc gia nhập khẩu (các thông tin này được cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương xác nhận);

Số hóa, tích hợp đồng bộ dữ liệu quy định về MSVT, MSCSĐG với quy định về truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu quản lý của Việt Nam, yêu cầu của nước nhập khẩu; thực hiện việc quản lý bằng hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử, có khả năng truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm theo mức độ rủi ro, hệ thống phải tự động đưa cảnh bảo rủi ro. Đối với mỗi MSVT, cơ sở dữ liệu cần có đầy đủ các thông tin như: Diện tích, tọa độ, giống, tuổi cây, năng xuất dự kiến… và quan trọng nhất là dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên theo thời gian thực;

Cơ sở dữ liệu quốc gia được xây dựng và quản lý thống nhất (không phân tán), phải được tích hợp đầy đủ thông tin, đặc biệt là mỗi lô hàng xuất khẩu đều có khả năng truy xuất được các thông tin sau: MSVT, MSCSĐG, các kết quả kiểm nghiệm, doanh nghiệp xuất khẩu, đóng gói, những cảnh bảo của nước nhập khẩu, hàng hóa có mã QR; quy định mỗi container chỉ cần quét QR là thấy toàn bộ chuỗi thông tin trên;

Loạt lãnh đạo doanh nghiệp bị khởi tố liên quan đến hành vi mua bán mã vùng trồng, mua bán giấy kiểm nghiệm trong hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc

Minh bạch hóa thông tin toàn bộ quá trình cấp các mã số: Công khai quy trình, quy định; công khai tiêu chí, điều kiện cấp mã số, đăng ký cơ sở kiểm nghiệm; thực hiện kê khai trực tuyến: Nộp và xử lý hồ sơ hoàn toàn trực tuyến, người dân doanh nghiệp kê khai thông tin qua dịch vụ công trực tuyến, loại bỏ hoàn toàn việc nộp hồ sơ giấy để hạn chế tiếp xúc trực tiếp với người có thẩm quyền; Công khai tiến độ xử lý: Hệ thống phần mềm cần tự động cập nhật trạng thái hồ sơ (đang tiếp nhận, đang thẩm định, đã cấp, hoặc lý do từ chối); Mỗi hồ sơ xin cấp mã số, đăng ký cơ sở kiểm nghiệm phải có mã theo dõi điện tử (QR), đảm bảo cho các hộ, đơn vị sản xuất, xuất khẩu, kiểm định dễ dàng tra cứu, biết hồ sơ của họ đang ở đâu, cơ quan nào đang xử lý, có khó khăn, vướng mắc hay cần bổ sung gì, lý do bị từ chối… minh bạch hóa toàn bộ hoạt động cấp mã, tránh cơ chế “xin - cho” là nguyên nhân kéo dài các tồn tại nêu trên;

Tăng cường công tác hậu kiểm; công tác thanh tra, kiểm tra để kịp thời phát hiện xử lý nghiêm đối với các trường hợp vi phạm quy định về quản lý MSVT và MSCSĐG. Bộ NN&MT phải đặt ra cơ chế hậu kiểm (kiểm tra, thanh tra định kỳ, đột xuất dựa trên cảnh báo rủi ro như: Sản lượng vượt quá năng lực sản xuất (Ví dụ 01 ha/năm sản xuất được 19 tấn, nhưng đã xuất khẩu tới 25 tấn sầu riêng); MSVT được sử dụng bất thường (Ví dụ: Mùa sầu riêng Đắk Lắk vào tháng 9 nhưng xuất khẩu vào tháng 6, 7); một MSVT được sử dụng đồng thời tại nhiều cơ sở đóng gói hoặc nhiều doanh nghiệp xuất khẩu trong cùng thời điểm vượt quá năng lực cung ứng của vùng trồng; đơn vị sản xuất, xuất khẩu có nhiều vi phạm, vi phạm liên tiếp bị cảnh báo. Tất cả các rủi ro này phải được quản lý bằng cơ sở dữ liệu đã được số hóa, tự động, đồng bộ, thống nhất trong cả nước, liên kết với tất cả bộ, ngành, địa phương liên quan và được công khai hóa;

Khuyến khích các cơ sở kiểm nghiệm nâng cao năng lực kiểm nghiệm Sầu riêng (chất Vàng O, Cadimi), đơn giản hóa điều kiện cấp giấy phép CSKN, đồng thời xử lý nghiêm các CSKN vi phạm quy định về kiểm nghiệm, cố tình trì hoãn việc kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu nông sản. Thực hiện hậu kiểm, kiểm tra định kỳ, đột xuất đối với các cơ sở kiểm nghiệm; phát hiện, xử lý nghiêm cơ sở vi phạm, như đình chỉ, rút giấy phép đối với các cơ sở sửa chữa kết quả kiểm nghiệm, thu phí trái quy định, kéo dài thời gian kiểm nghiệm, “bao đạt”… Thực hiện công khai năng lực từng CSKN (ví dụ: công suất/ngày; số lượng mẫu tồn; thời gian trả kết quả…) để giúp người dân tự lựa chọn, giúp hạn chế tiêu cực, cạnh tranh lành mạnh giữa các CSKN;

Hướng dẫn, tuyên truyền, phổ biến kinh nghiệm cho các chủ vườn, tổ hợp tác, hợp tác xã, doanh nghiệp trồng sầu riêng về quy trình, kỹ thuật canh tác, chế biến nhằm mở rộng sản xuất, nâng cao chất lượng an toàn thực phẩm cho nông sản (như quy trình, cách thức cải tạo đất, sử dụng nước, phân bón, phương thức /bảo quản, chế biến… đặc biệt là hạ thấp hàm lượng kim loại nặng trong giới hạn cho phép xuất khẩu (chất Cadimi, hàm lượng trong đất, nước, phân bón); không sử dụng hóa chất cấm như Vàng O;

Chủ động rà soát, tháo gỡ các rào cản pháp lý, kỹ thuật và thủ tục, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu đúng quy định; tạo lập môi trường pháp lý minh bạch, thuận lợi góp phần hạn chế các nguyên nhân, điều kiện phát sinh vi phạm, tội phạm; coi đây là một trong những tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này;

Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, cảnh báo từng vụ án liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng để phòng ngừa vi phạm, tội phạm; tăng cường các hoạt động nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan trong việc bảo vệ thương hiệu nông sản Việt Nam.